Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Om de horizontale verantwoording te versterken zijn gemeenten verplicht om een basis set van vijf financiële kengetallen op te nemen in de paragraaf weerstandsvermogen. De kengetallen vormen een verbinding tussen de verschillende aspecten die de raad in haar beoordeling van de financiële positie kan betrekken om daar een verantwoord oordeel over te kunnen geven. Zij leveren daarmee ook een bijdrage aan hun kaderstellende en controlerende rol. Het gebruik van kengetallen heeft geen functie als normeringsinstrument in het kader van het financieel toezicht door de provincies of het Rijk. Het gaat om de volgende kengetallen:

1. Netto schuldquote
2. Solvabiliteitsratio
3. Kengetal grondexploitatie
4. Structurele exploitatieruimte
5. Belastingcapaciteit; woonlasten meerpersoonshuishoudens

Bij de jaarrekening 2025 is op hoofdlijnen een gunstiger beeld zichtbaar ten opzichte van de begroting 2025. De netto schuldquote valt met 74,9% aanzienlijk lager uit dan begroot (108,0%). Ook de gecorrigeerde netto schuldquote laat dezelfde ontwikkeling zien en blijft met 70,8% ruim onder de begroting van 103,0%.
De solvabiliteit komt in de jaarrekening 2025 uit op 28,8%, terwijl in de begroting werd uitgegaan van 21,2%. Dat geeft aan dat de financiële weerbaarheid is verbeterd.
Het kengetal grondexploitatie ligt met 1,0% lager dan begroot (3,4%), wat duidt op een beperktere inzet van grondexploitaties binnen het totaal. De structurele exploitatieruimte is met 6,1% aanzienlijk hoger dan de begrote 0,6%. De belastingcapaciteit komt met 98,5% lager uit dan de begroting van 104,0% en blijft daarmee onder de norm van 100%.

De kengetallen laten in vergelijking met de begroting 2025 een overwegend positiever beeld zien dan voorzien. Hieronder wordt per kengetal nader ingegaan op deze ontwikkelingen.

Netto schuldquote
De netto schuldquote geeft inzicht in het niveau van de gemeentelijke schuldenlast ten opzichte van de eigen middelen en daarmee in de mate waarin de kapitaallasten op de exploitatie drukken. De ratio wordt berekend door de netto schuld (conform BBV) te delen door de totale baten (exclusief mutaties in de reserves). Om inzicht te bieden in doorlenen wordt de netto schuldquote zowel zonder als met correctie voor verstrekte leningen weergegeven.
In 2025 stijgen de totale baten ten opzichte van 2024. De netto schuldquote laat een daling zien van 84,0% naar 74,9%r. Ook de gecorrigeerde netto schuldquote neemt af, van 80,0% naar 70,8%. Dit wijst op een relatief gunstiger verhouding tussen schulden en baten.

Solvabiliteit
De solvabiliteitsratio geeft aan welk deel van het balanstotaal wordt gevormd door het eigen vermogen. Dit geeft een indicatie van de financiële weerbaarheid van de gemeente. Hoewel het eigen vermogen in verhouding tot het balanstotaal en de omvang van de gemeentelijke activiteiten relatief beperkt blijft, wordt het niveau voldoende geacht voor de huidige situatie.
In 2025 is de solvabiliteit 28,8%, waarmee Zaanstad boven de door de VNG gehanteerde signaalwaarde van 20% blijft. Dit betekent dat de verhouding tussen het eigen vermogen en het totaal aan bezittingen in 2025 verder is verbeterd ten opzichte van 2024.
Tegelijkertijd kent dit kengetal grenzen in zijn betekenis. Gemeenten kunnen op grond van het artikel ‑ 12 vangnet van de Financiële Verhoudingswet niet failliet gaan en worden niet geliquideerd. Daarnaast worden investeringen in maatschappelijk nut geactiveerd terwijl deze niet verkoopbaar zijn, waardoor de reserves niet één op één overeenkomen met de liquiditeitswaarde. Om die reden moet dit kengetal vooral in samenhang met andere financiële indicatoren worden beschouwd, zoals de schuldpositie en de structurele ruimte.
 

Kengetal grondexploitatie
Grondexploitaties kunnen invloed hebben op de financiële positie van gemeenten. Bij deze projecten investeert de gemeente in bouwgrond, waarbij onder meer kosten worden gemaakt voor de aankoop van grond en het bouw- en woonrijp maken van gebieden. Het saldo van de kosten en baten op een bepaald moment vormt de boekwaarde. Een hogere boekwaarde betekent dat er meer vermogen is geïnvesteerd dat in de toekomst moet worden terugverdiend.
Het kengetal grondexploitatie geeft de verhouding weer tussen de totale boekwaarde van de lopende grondexploitaties en de totale baten van de gemeente. Dit biedt inzicht in de omvang van deze investeringen in relatie tot de financiële capaciteit van de gemeente. In algemene zin wordt een percentage vanaf 10% als een aandachtspunt beschouwd.
Voor Zaanstad komt het kengetal in 2025 uit op 1,0%, wat aangeeft dat de omvang van de lopende grondexploitaties beperkt is ten opzichte van de totale baten. Het blijft van belang dit kengetal te beoordelen in samenhang met de inhoudelijke risico's en financiële onderbouwing van de afzonderlijke projecten.

Kengetal structurele exploitatieruimte
Het kengetal structurele exploitatieruimte laat zien in welke mate de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten te dekken. Door de structurele baten en lasten af te zetten tegen de totale baten ontstaat inzicht in de ruimte die de gemeente heeft om de eigen structurele verplichtingen te dragen, of – wanneer die ruimte beperkt is – welke structurele aanpassingen in baten of lasten nodig zijn. Voor dit kengetal bestaat geen VNG ‑ norm.
In 2025 zijn de structurele baten hoger dan de structurele lasten. Het percentage structurele exploitatieruimte komt dit jaar uit op 6,1%, wat een duidelijke verbetering is ten opzichte van 2024 (0,2%). Deze toename hangt samen met een versterking van de structurele baten in combinatie met een minder sterke stijging van de structurele lasten. Daarmee ontstaat meer ruimte binnen de exploitatie, al blijft het belangrijk deze ontwikkeling blijvend te volgen in samenhang met toekomstige financiële opgaven..

Belastingcapaciteit; woonlasten meerpersoonshuishoudens
De belastingcapaciteit geeft aan hoe de woonlasten in een gemeente, bestaande uit de OZB, rioolheffing en afvalstoffenheffing voor een woning met gemiddelde WOZ ‑ waarde zich verhouden tot het landelijk gemiddelde. Hiermee ontstaat een beeld van de ruimte die een gemeente in theorie heeft om lokale belastingen te verhogen zonder boven dat gemiddelde uit te komen.
Voor 2025 komt de belastingcapaciteit van Zaanstad uit op 98,5%. Dit betekent dat de woonlasten van meerpersoonshuishoudens in Zaanstad iets onder het landelijk gemiddelde liggen. Daarmee zet de lichte daling ten opzichte van 2024 (102,0%) en eerdere jaren zich voort. De belastingcapaciteit dient altijd in samenhang met de bredere financiële positie te worden beoordeeld.